ارتوپد فنی چیست؟ (وظایف، کاربرد و عملکرد)

به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ حرکت، استقلال، و بازگشت به یک زندگی پربار؛ این‌ها تنها بخشی از دستاوردهایی است که ارتوپدی فنی برای افراد به ارمغان می‌آورد. اما ارتوپد فنی چیست و این رشته تخصصی چگونه می‌تواند مرزهای ناتوانی را جابجا کند و به افراد کمک کند تا با محدودیت‌های جسمی خود به شکلی موثر مقابله کنند؟ در این مطلب، قصد داریم به زبانی ساده و جامع، شما را با دنیای شگفت‌انگیز و بسیار کاربردی ارتوپدی فنی آشنا کنیم. از تعریف دقیق و شاخه‌های اصلی آن مانند پروتزها (اندام‌های مصنوعی) و ارتزها (وسایل کمکی و اصلاحی) گرفته، تا وظایف یک متخصص ارتوپد فنی، کاربردهای نوین و نگاهی به آینده این حوزه. چه به دنبال اطلاعاتی برای خود یا عزیزانتان باشید، یا صرفاً به این حوزه انسان‌دوستانه و فناورانه علاقه‌مندید، همراه ما باشید تا به درک عمیق‌تری از نقش حیاتی ارتوپدی فنی در بهبود کیفیت زندگی و توانمندسازی افراد دست یابید.

ارتوپدی فنی چیست؟

در پاسخ سوال ارتوپد فنی چیست باید گفت که ارتوپدی فنی شاخه‌ای از علوم توان‌بخشی است که تمرکز آن بر طراحی، ساخت و تنظیم ابزارهایی است که عملکرد اندام‌های حرکتی بدن را بهبود می‌بخشند یا جایگزین آن‌ها می‌شوند. این حوزه شامل تولید انواع پروتز (اندام مصنوعی)، ارتز (ابزارهای حمایتی مانند بریس یا اسپلینت)، کفش‌های طبی و تجهیزات کمکی راه‌رفتن می‌شود.

به گفته "World Health Organization" در گزارش رسمی خود درباره فناوری‌های توان‌بخشی (WHO, 2017):

بیش از 1 میلیارد نفر در جهان به نوعی ابزار کمکی نیاز دارند که نقش ارتوپدی فنی در آن اساسی است.

این عدد نه تنها نشان‌دهنده فراگیری این نیاز است، بلکه اهمیت تخصصی بودن این رشته را هم یادآور می‌شود.

عملکرد تخصصی ارتوپدی فنی در شاخه‌های مختلف

از نظر کاربرد، ارتوپدی فنی به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود:

• ارتوز (Orthosis): ابزارهایی برای حمایت، اصلاح یا تثبیت یک عضو موجود مانند زانو، کمر یا گردن.

• پروتز (Prosthesis): جایگزین کردن عضو از‌دست‌رفته مانند پا، دست یا انگشت.

در کودکان دارای فلج مغزی، به‌کارگیری ارتوز زانو-مچ-پا (KAFO) باعث بهبود وضعیت قامتی و تعادل حرکتی شد. طبق مقاله منتشرشده در International Society for Prosthetics and Orthotics (ISPO)، استفاده منظم از این ارتوزها باعث کاهش انحنای زانو تا 15 درجه در طول شش ماه شده است.

مهم‌ترین وظایف ارتوپد فنی

بر اساس آنچه در منابع معتبر و تجربه کلینیکی دیده‌ام، وظایف ارتوپد فنی به صورت مرحله‌ای و تخصصی دسته‌بندی می‌شوند:

1. ارزیابی دقیق وضعیت جسمی بیمار
   ارتوپد فنی با کمک پزشک معالج، اطلاعاتی درباره نوع نقص اندام، نحوه حرکت، دردها و سبک زندگی فرد جمع‌آوری می‌کند.

2. طراحی ابزار مناسب
   با توجه به شرایط آناتومیک و نیاز حرکتی بیمار، طرح اولیه ارتز یا پروتز تهیه می‌شود. گاهی از فناوری‌های پیشرفته مانند CAD/CAM استفاده می‌شود (طبق گزارش NIH, 2022).

3. قالب‌گیری و ساخت ابزار
   پس از طراحی، ارتوپد فنی قالب‌گیری کرده و ابزار را با متریال مناسب (کربن، پلاستیک، سیلیکون) می‌سازد.

4. تنظیم و تطبیق نهایی
   ابزار ساخته‌شده باید روی بدن بیمار تست شود و گاهی لازم است چند بار اصلاح انجام گیرد تا هماهنگی کامل حاصل شود.

5. آموزش استفاده صحیح به بیمار
   به گفته World Health Organization, بدون آموزش کافی، کارایی ابزار ارتوپدی ممکن است تا 50٪ کاهش یابد.

6. پیگیری مداوم و تنظیم مجدد
   با گذشت زمان، تغییرات فیزیکی یا تحلیل ابزار ممکن است نیاز به بازبینی داشته باشد.

کاربردهای ارتوپدی فنی چیست؟

در ادامه با برخی از کاربرد‌های ارتوپد فنی آشنا می‌شویم:

• درمان ناهنجاری‌های اسکلتی: مانند اسکولیوز یا پای پرانتزی.

• حمایت پس از جراحی یا آسیب: استفاده از ارتزها برای تثبیت و حمایت از نواحی آسیب‌دیده.

• جایگزینی اندام‌های از دست رفته: با استفاده از پروتزها برای بازگرداندن عملکرد و استقلال به بیماران.

• کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی: از طریق اصلاح وضعیت بدن و توزیع مناسب فشار.

تجربه‌ای واقعی از خدمات مرکز ارتوپدی فنی ارتوپدیک هلث

در یکی از کیس‌های بررسی‌شده در مرکز ارتوپدی فنی ارتوپدیک هلث، بیماری مراجعه کرد که به‌دنبال یک حادثه‌ی رانندگی، عملکرد مفصل مچ پای خود را از دست داده بود. تیم تخصصی مرکز با انجام ارزیابی بیومکانیکی شامل آنالیز حرکت، اسکن سه‌بعدی از اندام، و بررسی زوایای مفصلی، اقدام به طراحی یک ارتوز سفارشی کرد.

آنچه در این فرآیند برجسته بود، همکاری بین‌حرفه‌ای میان متخصص ارتوپدی فنی، پزشک توانبخشی و فیزیوتراپیست بود؛ همکاری‌ای که منجر به ساخت ارتوزی سبک، مقاوم و سازگار با نیاز حرکتی بیمار شد. جنس ارتوز انتخاب‌شده از پلی‌پروپیلن با الیاف کربن بود و با استفاده از تکنولوژی CAD/CAM ساخته شد.

در بازبینی سه‌هفته‌ای، بیمار توانست بدون کمک ابزار جانبی مسیرهای کوتاه را با ثبات حرکتی بیشتر طی کند. طبق ارزیابی‌های انجام‌شده توسط تیم مرکز، میزان فشار وارد بر مفصل سالم پا تا 18٪ کاهش یافته بود. از نظر راحتی نیز بیمار ارتوز جدید را به‌مراتب برتر از نمونه‌ی قبلی توصیف کرد که از مرکز دیگری تهیه شده بود.

به‌گفته‌ی تیم مرکز ارتوپدیک هلث، استفاده از چاپ سه‌بعدی و قالب‌گیری دینامیک، کلید اصلی در دستیابی به فیت دقیق و عملکرد بهینه در ابزارهای ارتوپدی است. این مرکز با اتکا به این رویکرد تکنولوژیک، توانسته اثربخشی درمان را در موارد مشابه تا 40٪ افزایش دهد.

جمع بندی

در پایان، پس از بررسی جوانب مختلف و پاسخ به پرسش بنیادین ارتوپد فنی چیست؟، به روشنی درمی‌یابیم که این رشته تخصصی نقشی بی‌بدیل در بازگرداندن امید و توانایی به زندگی افراد ایفا می‌کند. ارتوپدی فنی صرفاً ساخت ارتوز و پروتز نیست، بلکه تلاقی دقیقی از علم، هنر و فناوری است که با هدف ارتقاء کیفیت زندگی، کاهش درد و افزایش استقلال افراد با چالش‌های حرکتی فعالیت می‌کند. با تکیه بر ارزیابی‌های دقیق، طراحی‌های سفارشی مبتنی بر فناوری‌های نوین و همکاری‌های بین‌رشته‌ای، متخصصان این حوزه نه تنها به جبران محدودیت‌های فیزیکی کمک می‌کنند، بلکه مسیر بازگشت به یک زندگی فعال و پربار را برای بیماران هموار می‌سازند.

سؤالات متداول

آیا ارتوپدی فنی تنها برای افراد قطع‌عضو کاربرد دارد؟

خیر. ارتوزها برای اصلاح ناهنجاری‌ها، کاهش درد یا افزایش پایداری در بیماران دارای اسکولیوز، آرتروز یا فلج مغزی نیز کاربرد فراوان دارند.

آیا ارتوپدی فنی هزینه بالایی دارد؟

هزینه به نوع ارتوز یا پروتز، تکنولوژی ساخت و محل درمان بستگی دارد. در بسیاری کشورها بیمه بخشی از هزینه را پوشش می‌دهد.

آیا افراد مسن هم می‌توانند از پروتز استفاده کنند؟

بله. با بررسی شرایط فیزیولوژیکی، بسیاری از افراد سالمند با پروتزهای سبک و مناسب سازگار می‌شوند و حتی به فعالیت‌های روزمره بازمی‌گردند